- Atatürk’ün hatırasına alenen hakaret veya sövme suçu (m.1/1)
- Atatürk’ü temsil eden heykel, büst, abidelere veya kabrine zarar verme suçu (m.1/2)
Bu rehberde; Atatürk’e hakaret suçunun unsurlarını, cezasını, sosyal medyada işlenme halini, şikayet ve soruşturma sürecini, Yargıtay kararları ışığında açıklayacağız.
Atatürk’e Hakaret Suçunun Unsurları
Atatürk’e hakaret suçunun oluşması için bazı unsurların bir arada bulunması gerekir:
1. Aleniyet Unsuru
5816 sayılı kanunun uygulanabilmesi için suçun alenen işlenmesi şarttır. Aleniyet; fiilin belirsiz sayıda kişi tarafından görülme, duyulma veya algılanma ihtimalinin bulunduğu bir ortamda gerçekleştirilmesini ifade eder.
- Aleniyet sayılan durumlar: Sosyal medya paylaşımları, web sitesinde yayınlanan yazılar, halka açık yerlerde yapılan konuşmalar, basın yayın organları
- Aleniyet sayılmayan durumlar: İki kişi arasında başkalarının duymadığı özel konuşmalar, kapalı ve sınırlı sayıda kişinin bulunduğu ortamlar
2. Hakaret veya Sövme Fiili
Failin eylemi, Atatürk’ün hatırasının toplumdaki saygınlığını azaltmaya, onu küçük düşürmeye yönelik olmalıdır. İfadenin eleştiri sınırlarını aşıp aşmadığına bakılır.
3. Kast (Manevi Unsur)
Failin, Atatürk’ün hatırasına hakaret etme bilinci ve iradesiyle hareket etmesi gerekir. Suç genel kastla işlenir; hangi saikle yapıldığının önemi yoktur. Taksirle (dikkatsizlikle) bu suçun işlenmesi mümkün değildir.
Atatürk’ün Hatırasına Hakaret ve Sövme Suçu
5816 sayılı kanunun 1. maddesinin 1. fıkrası, Atatürk’ün hatırasına hakaret ve sövme suçunu düzenlemektedir. Bu suç iki şekilde işlenebilir:
Atatürk’ün Hatırasına Hakaret Etmek
Atatürk’ün hatırasını değersizleştiren somut bir fiil veya olgu isnat etmek hakaret suçunu oluşturur. Örneğin, Atatürk’e suç işlediğini, hırsızlık yaptığını iddia etmek gibi somut ve asılsız isnatlar bu kapsamdadır.
Atatürk’ün Hatırasına Sövmek
Genel ve soyut nitelikteki söz ve davranışlarla Atatürk’ün hatırasının değersizleştirilmesini ifade eder. Küfür etmek, aşağılayıcı sıfatlar kullanmak, resmine tükürmek gibi eylemler sövme kapsamındadır.
Atatürk’ün Hatırasına Hakaret Suçunun Cezası
| Suç | Ceza | Yasal Dayanak |
|---|---|---|
| Atatürk’ün hatırasına alenen hakaret veya sövme | 1-3 yıl hapis | 5816 s.K. m.1/1 |
| Toplu, umuma açık yerde veya basın yoluyla işlenmesi | Ceza 1/2 artırılır | 5816 s.K. m.2/1 |
Atatürk Heykel, Büst ve Anıtlarına Zarar Verme Suçu
5816 sayılı kanunun 1. maddesinin 2. fıkrası, Atatürk’ü temsil eden heykel, büst, abidelere (anıtlara) veya Atatürk’ün kabrine (Anıtkabir) zarar verme suçunu düzenlemektedir.
Suçu Oluşturan Fiiller
- Tahrip etme: Heykel, büst, anıt vb. şeyleri kısmen zarar görecek şekilde saldırmak
- Kırma: Büst, heykel, anıt vb. şeyleri parçalara ayırmak veya bir bölümünü ana gövdeden ayırmak
- Bozma: Heykel, büst vb. şeylerin amacına uygun kullanılmasını olanaksız hale getirmek
- Kirletme: Heykel, büst, anıtlar üzerine yazı yazmak, resim çizmek, afiş yapıştırmak vb.
Heykel, Büst ve Anıtlara Zarar Verme Suçunun Cezası
| Suç | Ceza | Yasal Dayanak |
|---|---|---|
| Heykel, büst, anıt veya kabri tahrip, kırma, bozma, kirletme | 1-5 yıl hapis | 5816 s.K. m.1/2 |
| Zor kullanılarak işlenmesi veya teşebbüs | Ceza 1 kat artırılır | 5816 s.K. m.2/2 |
Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlarda Cezayı Artıran Haller
5816 sayılı kanunun 2. maddesinde, suçların nitelikli halleri düzenlenmiştir. Bu hallerde ceza artırılır:
| Nitelikli Hal | Artırım Oranı |
|---|---|
| İki veya daha fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi | 1/2 (yarı) artırım |
| Umumi veya umuma açık mahallerde işlenmesi (AVM, okul, cami, toplu taşıma vb.) | 1/2 (yarı) artırım |
| Basın vasıtasıyla işlenmesi (gazete, TV, internet, sosyal medya) | 1/2 (yarı) artırım |
| Heykel/büst/anıt/kabir suçlarının zor kullanılarak işlenmesi | 1 kat (bir misli) artırım |
| Zincirleme suç şeklinde işlenmesi (TCK m.43) | 1/4 – 3/4 artırım |
Teşvik Eden Kişinin Cezası
5816 sayılı kanunun 1. maddesinin 3. fıkrasına göre, bu suçları işlemeye başkalarını teşvik eden (azmettiren) kişi, asıl fail gibi cezalandırılır. Yani “git Atatürk büstünü kır” diyen kişi de suçu bizzat işlemiş gibi ceza alır.
Sosyal Medyada Atatürk’e Hakaret Suçu
Atatürk’e hakaret suçu günümüzde en çok sosyal medya (Twitter/X, Facebook, Instagram, TikTok, YouTube vb.) üzerinden işlenmektedir. Sosyal medya paylaşımları “aleniyet” unsurunu fazlasıyla karşıladığından bu platformlarda yapılan hakaretler 5816 sayılı kanun kapsamındadır.
Sosyal Medyada Hakaretin Özellikleri
- Aleniyet: Sosyal medya paylaşımları belirsiz sayıda kişi tarafından görülebilir, bu nedenle aleniyet şartı sağlanır
- Basın yoluyla işlenme: Sosyal medya paylaşımları basın yoluyla işlenmiş sayılacağından ceza yarı oranında artırılır
- Retweet/Paylaşım: Yargıtay kararlarına göre hakaret içeren bir paylaşımı retweet etmek veya paylaşmak da suça iştirak sayılabilir
- Beğenme: Hakaret içeren paylaşımı sadece beğenmek genellikle tek başına suç oluşturmaz, ancak delil olarak kullanılabilir
Sosyal Medyada Delil Toplama
Sosyal medyada işlenen hakaret suçlarında delillerin doğru toplanması kritik öneme sahiptir:
- Ekran görüntüsü (screenshot) alınmalı
- Paylaşımın linki (URL) kaydedilmeli
- Hesap adı ve kullanıcı bilgileri not edilmeli
- Paylaşım tarihi ve saati belgelenmeli
- Mümkünse noter tasdikli tespit yaptırılmalı
Şikayet ve Soruşturma Süreci
Re’sen Soruşturma
5816 sayılı kanunun 3. maddesi uyarınca, Atatürk aleyhine işlenen suçlar şikayete bağlı değildir. Cumhuriyet Savcılığı, suçun işlendiğini öğrendiği anda re’sen (kendiliğinden) soruşturma başlatmak zorundadır. Bu nedenle:
- Herhangi bir şikayet süresi yoktur
- Şikayetten vazgeçme davanın düşmesine neden olmaz
- Şikayetçi olmak için Atatürk’ün akrabası olmak gerekmez
- Her vatandaş ihbarda bulunabilir
İhbar Nereye Yapılır?
Atatürk’e hakaret suçuna ilişkin ihbar şu makamlara yapılabilir:
- Cumhuriyet Başsavcılığı: Doğrudan savcılığa dilekçe ile başvuru
- Polis: En yakın polis karakoluna sözlü veya yazılı ihbar
- Jandarma: Kırsal bölgelerde jandarma karakoluna ihbar
- ALO 155 / ALO 156: Telefonla ihbar hatları
- e-Devlet: Online ihbar sistemleri
Soruşturma Süreci
- İhbar veya re’sen öğrenme üzerine soruşturma başlatılır
- Deliller toplanır (ekran görüntüleri, tanık ifadeleri, video kayıtları vb.)
- Şüphelinin ifadesi alınır
- Savcı yeterli delil bulursa iddianame düzenler
- Kamu davası açılır
Yargılama Süreci ve Zamanaşımı
Görevli Mahkeme
Atatürk aleyhine işlenen suçlarda yargılama Asliye Ceza Mahkemeleri tarafından yapılır.
Dava Zamanaşımı
Atatürk aleyhine işlenen suçlarda olağan dava zamanaşımı süresi 8 yıldır. Suçun işlendiği tarihten itibaren 8 yıl içinde soruşturma başlatılıp dava açılmalıdır. Bu süre geçtikten sonra ceza davası açılamaz ve açılmış dava düşer.
Yargılama Süreci
- İddianamenin mahkeme tarafından kabulü
- Duruşma günü belirlenmesi
- Sanığın savunmasının alınması
- Delillerin incelenmesi ve tanıkların dinlenmesi
- Savcının esas hakkında mütalaası
- Sanığın son savunması
- Mahkumiyet veya beraat kararı
Uzlaşma
Atatürk aleyhine işlenen suçlar uzlaşma kapsamında değildir. Tarafların uzlaşması mümkün değildir.
HAGB, Erteleme ve Adli Para Cezası
Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB)
Atatürk aleyhine işlenen suçlarda hükmedilen hapis cezası 2 yıl veya altında olduğunda, koşulların sağlanması halinde HAGB kararı verilebilir. HAGB kararıyla ceza 5 yıl süreyle sonuç doğurmaz; denetim süresi sorunsuz geçirilirse dava düşer.
Cezanın Ertelenmesi
Hükmedilen hapis cezası 2 yıl veya altında olduğunda, cezanın ertelenmesi mümkündür. Erteleme kararıyla cezaevinde infaz yerine denetimli serbestlik uygulanır.
Adli Para Cezasına Çevirme
Hükmedilen hapis cezası 1 yıl veya altında olduğunda, ceza adli para cezasına çevrilebilir. Para cezası miktarı, gün sayısı x günlük tutar şeklinde hesaplanır.
Kamu Davasının Açılmasının Ertelenmesi
Soruşturma aşamasında, sadece Atatürk’ün hatırasına hakaret suçu (5816 s.K. m.1/1) için kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı verilebilir (CMK m.171/2). Bu durumda 5 yıl süreyle dava açılmaz.
Atatürk’e Hakaret Suçu Yargıtay Kararları
Kemalizm İdeolojisi Hakkında Sövme – Beraat
“Sanığın kendisine ait e-mail adresinden, başka bir şahısla karşılıklı olarak mesajlaşmaları sırasında Atatürk’ten bahsetmeksizin sadece Kemalizm ideolojisi hakkındaki kaba sövme sözlerinin ne şekilde Atatürk’ün hatırasına hakaret suçunu oluşturacağının karar yerinde tartışılmaması ve söz konusu mesajların başkaları tarafından görülmesinin mümkün olmaması nedeniyle aleniyet unsurunun bulunmaması karşısında, Atatürk’ün hatırasına hakaret suçunu oluşturmayacağı gözetilerek…”
Yargıtay 16. Ceza Dairesi – Karar: 2017/3769
Atatürk Büstünü Tahrip Etme – Mahkumiyet
“Sanığın kimliği tespit edilemeyen şahıslarla birlikte Fevzipaşa İlköğretim Okulu’nun bahçesinde bulunan Atatürk büstünü tahrip ederek yerinden söktükleri ve benzin dökerek ateşe verdikleri… Eylemin Atatürk’ün manevi şahsiyetine hakaret etme amacıyla özel saikle işlenmesi nedeniyle, 5816 sayılı Kanunun 2/1. maddesinde düzenlenen suçu oluşturacağı…”
Yargıtay 16. Ceza Dairesi – Karar: 2016/61
“Atatürk İlah Değildir” Pankartı – Beraat
“Sanığın, Milli Eğitim Bakanı’nı protesto etmek amacıyla üzerinde ‘Atatürk İlah Değildir’ yazılı pankartı açıp aynı şekilde bağırdığı olayda… Atatürk’ü küçük düşürücü bir söz sarfetmediği ve davranışta bulunulmadığı gözetilmeden Atatürk’e hakaret suçundan beraati yerine mahkumiyetine karar verilmesi, bozma nedenidir.”
Yargıtay 11. Ceza Dairesi – Karar: 2002/5786
Atatürk Büstüne Afiş Yapıştırma
“Tanıkların sanıkların okulun kapısından 5-6 metre mesafedeki Atatürk’ün büstüne ‘Vajina monologları’ adlı tiyatro oyununa ait afişin yazılı kısmının bütün alın, burun ve yüz kısmını kapatacak şekilde konduğunu görmeleri… Atatürk’ün manevi şahsiyetini tahkir özel kastı ile hareket ettiklerinden mahkumiyetleri yerine beraatlerine karar verilmesi, bozma nedenidir.”
Yargıtay 11. Ceza Dairesi – Karar: 2007/7531
Polis Karakolundaki Büste Tekme Atma
“Sanığın olay gecesi götürüldüğü polis karakolunda bulunan Atatürk büstüne tekme atarak çökmesine neden olmak şeklindeki eyleminin 5816 sayılı yasanın 1/2 maddesinde düzenlenen suçu oluşturduğu gözetilmeden yazılı şekilde hüküm kurulması, bozma nedenidir.”
Yargıtay 15. Ceza Dairesi – Karar: 2012/45018
Sıkça Sorulan Sorular
Atatürk’e küfür edersem ne olur?
5816 sayılı kanunun 1. maddesi uyarınca Atatürk’ün hatırasına alenen hakaret eden veya söven kişi 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Suç sosyal medyada veya basın yoluyla işlenirse ceza yarı oranında artırılır. İlk suç için genellikle HAGB veya erteleme kararı verilebilmektedir.
Atatürk’e muhalefet suçunun cezası nedir?
5816 sayılı kanunda “Atatürk’e muhalefet” şeklinde bir suç tanımı yoktur. Kanun, Atatürk’ün hatırasına hakaret veya sövme ile heykel, büst ve anıtlara zarar verme suçlarını düzenler. Atatürk hakkında hakaret içermeyen tarihi veya akademik eleştiriler ifade özgürlüğü kapsamındadır ve suç teşkil etmez.
Atatürk’e hakaret nereye şikayet edilir?
Bu suç şikayete bağlı değildir; Cumhuriyet Savcılığı re’sen soruşturma başlatır. İhbar için en yakın Cumhuriyet Başsavcılığı, polis veya jandarma karakoluna başvurulabilir. Sosyal medya paylaşımlarının ekran görüntüleri ve linkleri delil olarak sunulmalıdır.
Atatürk’ü eleştirmek suç mu?
Hayır. İfade özgürlüğü kapsamında Atatürk hakkında tarihi, bilimsel veya akademik eleştiri yapmak serbesttir ve suç değildir. 5816 sayılı kanun eleştiriyi değil, onur kırıcı hakaret, sövme ve aşağılama içeren fiilleri cezalandırmaktadır. Yargıtay kararlarına göre sert eleştiriler bile hakaret unsuru taşımadığı sürece suç oluşturmaz.
Sosyal medyada Atatürk’e hakaret suç mu?
Evet. Twitter, Facebook, Instagram, TikTok gibi sosyal medya platformlarında yapılan paylaşımlar “aleniyet” unsurunu karşıladığından 5816 sayılı kanun kapsamında suç teşkil eder. Üstelik basın yoluyla işlenmiş sayılacağından ceza yarı oranında artırılır.
Atatürk büstüne zarar vermenin cezası nedir?
Atatürk’ü temsil eden heykel, büst ve abideleri ya da Atatürk’ün kabrini tahrip eden, kıran, bozan veya kirleten kişi 1 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Suç zor kullanılarak işlenirse ceza bir kat artırılır.
Atatürk’e hakaret davasında zamanaşımı süresi nedir?
Atatürk aleyhine işlenen suçlarda dava zamanaşımı süresi 8 yıldır. Suçun işlendiği tarihten itibaren 8 yıl içinde soruşturma başlatılıp dava açılmalıdır.
Yurt dışından internet üzerinden Atatürk’e hakaret edersem yargılanır mıyım?
Evet. İnternet üzerinden işlenen suçlarda, içeriğe Türkiye’den erişilebiliyor olması, Türk yargısının yetkili olması için yeterli kabul edilmektedir (TCK m.8). Bu nedenle yurt dışından işlense dahi Türkiye’de dava açılabilir.
Hakaret içeren paylaşımı beğenmek veya retweetlemek suç mu?
Yargıtay kararlarına göre hakaret içeren bir içeriği yeniden paylaşmak (retweet) suça iştirak olarak kabul edilebilir. Beğenme eylemi ise genellikle tek başına suç oluşturmasa da delil olarak kullanılabilir.
Bu suçtan mahkum olursam sabıka kaydıma işler mi?
HAGB kararı verilmediği takdirde mahkumiyet kararı adli sicil kaydınıza (sabıka) işlenir. HAGB kararı verilirse ve denetim süresi sorunsuz geçerse kayıt silinir.
Yasal Dayanak
- 5816 sayılı Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun (25.07.1951)
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu – m.43 (Zincirleme suç), m.125 (Hakaret)
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu – m.160, m.170, m.171
