İçindekiler
- TCK 90 Kanun Metni
- İnsan Üzerinde Deney Suçu Nedir?
- Suçun Unsurları
- Hukuka Uygunluk Koşulları (7 Şart)
- Çocuklar Üzerinde Deney (TCK 90/3)
- Tedavi Amaçlı Deneme (TCK 90/4)
- Neticesi Sebebiyle Ağırlaşmış Hal (TCK 90/5)
- Tüzel Kişi Sorumluluğu (TCK 90/6)
- Soruşturma, Kovuşturma ve Görevli Mahkeme
- Özet Tablo
- Yargıtay Kararları
- Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
TCK 90 Kanun Metni – İnsan Üzerinde Deney
TCK Madde 90 – İnsan Üzerinde Deney
İnsan Üzerinde Deney Suçu Nedir?
İnsan üzerinde deney suçu, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun “Vücut Dokunulmazlığına Karşı Suçlar” bölümünde TCK 90. maddede düzenlenmiştir. Madde, insan üzerinde bilimsel deney yapılmasını kural olarak suç saymakta; ancak belirli koşulların tamamının birlikte sağlanması halinde hukuka uygunluk nedeni kabul etmektedir.
TCK 90 iki ayrı suç tipi içermektedir. Birincisi, bilimsel deney (TCK 90/1): sağlıklı veya hasta insan üzerinde bilimsel amaçla yapılan deneylerdir. İkincisi, tedavi amaçlı deneme (TCK 90/4): hasta olan insan üzerinde tedavi amacıyla yapılan deneysel uygulamalardır. Her iki suç tipinin unsurları ve hukuka uygunluk koşulları farklıdır.
Suçla korunan hukuki yarar vücut dokunulmazlığı ve insan onurudur. Tıp bilimi sürekli gelişim halinde olduğundan, insan üzerinde deney tamamen yasaklanmamış; ancak deneklerin hakları güçlü güvencelerle korunmuştur.
İnsan Üzerinde Deney Suçunun Unsurları
Fail
TCK 90 özgü suç değildir; herkes fail olabilir. Uygulamada fail genellikle hekim, araştırmacı veya bilim insanıdır; ancak maddede özel bir sıfat aranmamıştır.
Mağdur
Üzerinde deney yapılan gerçek kişidir. Mağdur sağlıklı veya hasta olabilir. Çocuklar üzerinde deney bakımından ek koşullar aranır (TCK 90/3).
Fiil (Maddi Unsur)
TCK 90/1 bakımından fiil, insan üzerinde bilimsel bir deney yapmaktır. Bilimsel deney kavramı, sistematik ve kontrollü şekilde bilimsel bilgi elde etmek amacıyla insan üzerinde gerçekleştirilen her türlü uygulamayı kapsar. TCK 90/4 bakımından ise fiil, hasta olan insan üzerinde rıza olmaksızın tedavi amaçlı denemede bulunmaktır.
Manevi Unsur
Suç kasten işlenir. Failin, insan üzerinde bilimsel deney yaptığını bilmesi ve istemesi gerekir. Taksirle işlenemez.
Bilimsel Deneyin Hukuka Uygunluk Koşulları (7 Şart)
TCK 90/2, insan üzerinde yapılan rızaya dayalı bilimsel deneyin ceza sorumluluğu gerektirmemesi için yedi koşulun birlikte sağlanmasını aramaktadır. Bu koşullardan herhangi birinin eksik olması deneyi hukuka aykırı kılar.
1. Yetkili Kurul veya Makam İzni (TCK 90/2-a)
Deneyle ilgili olarak yetkili kurul veya makamlardan gerekli iznin alınmış olması zorunludur. Uygulamada bu izin etik kurul onayıdır. Yargıtay, etik kurul izni bulunmayan bir çalışmanın diğer koşullar sağlansa dahi hukuka uygun sayılamayacağını açıkça kabul etmektedir.
2. İnsan Dışı Deney Ortamı veya Hayvan Deneyi (TCK 90/2-b)
Deneyin öncelikle insan dışı deney ortamında (in vitro, laboratuvar ortamı) veya yeterli sayıda hayvan üzerinde yapılmış olması gerekir. Doğrudan insan üzerinde deney yapılabilmesi için bu aşamanın tamamlanmış olması şarttır.
3. İnsan Üzerinde Yapılma Zorunluluğu (TCK 90/2-c)
İnsan dışı deney ortamında veya hayvanlar üzerinde yapılan deneylerden elde edilen bilimsel verilerin, hedefe ulaşmak bakımından deneyin insan üzerinde de yapılmasını gerekli kılması aranır. Hayvan deneyleri yeterli sonuç veriyor ise insan üzerinde deneye geçilemez.
4. Öngörülebilir Zararlı ve Kalıcı Etki Bırakmaması (TCK 90/2-d)
Deneyin, insan sağlığı üzerinde öngörülebilir zararlı ve kalıcı bir etki bırakmaması gerekir. Kalıcı organ hasarı, fonksiyon kaybı veya kronik sağlık sorunu yaratacağı öngörülebilen deneyler bu koşulu sağlamaz.
5. İnsan Onuruna Uygunluk (TCK 90/2-e)
Deney sırasında kişiye insan onuruyla bağdaşmayacak ölçüde acı verici yöntemlerin uygulanmaması gerekir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, bu koşulun ihlalinin hukuka uygunluk şartını ortadan kaldırdığını açıkça kabul etmektedir.
6. Amacın Külfete Göre Ağır Basması (TCK 90/2-f)
Deneyle varılmak istenen amacın, bunun kişiye yüklediği külfete ve kişinin sağlığı üzerindeki tehlikeye göre daha ağır basması gerekir. Bu, orantılılık ilkesinin somut ifadesidir.
7. Yazılı ve Bilgilendirilmiş Rıza (TCK 90/2-g)
Deneyin mahiyet ve sonuçları hakkında yeterli bilgilendirmeye dayalı olarak açıklanan rızanın yazılı olması ve herhangi bir menfaat teminine bağlı bulunmaması gerekir. Yargıtay, sözlü onayın yeterli olmadığını, maddi ödeme vaadi karşılığı alınan rızanın ise geçersiz sayılacağını kabul etmektedir.
Çocuklar Üzerinde Bilimsel Deney (TCK 90/3)
Çocuklar üzerinde bilimsel deneyin hukuka uygun sayılabilmesi için TCK 90/2’deki yedi koşula ek olarak üç koşulun daha sağlanması zorunludur:
Çocuklar üzerinde yapılma zorunluluğu: Bilimsel verilerin, hedef bakımından deneyin çocuklar üzerinde yapılmasını zorunlu kılması gerekir. Yetişkinler üzerinde yapılabilecek bir deneyin çocuklar üzerinde yapılması hukuka aykırıdır.
Çift rıza: Rıza açıklama yeteneğine sahip çocuğun kendi rızasının yanı sıra ana ve babasının veya vasisinin yazılı muvafakati de alınmalıdır. Yargıtay, yalnızca velinin muvafakatinin yeterli olmadığını; çocuğun da bilgilendirilmesi ve yazılı rızasının alınması gerektiğini vurgulamaktadır.
Çocuk sağlığı uzmanı: Deneyle ilgili izin verecek yetkili kurullarda (etik kurul) çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanının bulunması zorunludur.
Tedavi Amaçlı Deneme (TCK 90/4)
TCK 90/4, bilimsel deneyden farklı olarak tedavi amaçlı denemeyi düzenler. Bu fıkra iki ayrı durum içermektedir:
Suç oluşturan hal: Hasta olan insan üzerinde rıza olmaksızın tedavi amaçlı denemede bulunan kişi, 1 yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
Hukuka uygunluk hali: Bilinen tıbbi müdahale yöntemlerinin sonuç vermeyeceğinin anlaşılması üzerine, rızaya dayalı bilimsel yöntemlere uygun tedavi amaçlı deneme ceza sorumluluğu gerektirmez. Bunun için üç koşul aranır: yazılı ve bilgilendirilmiş rıza, uzman hekim tarafından yapılması ve hastane ortamında gerçekleştirilmesi.
Yargıtay, standart tedavi yöntemleri henüz tüketilmemiş iken yapılan deneysel tedavinin hukuka uygunluk şartlarını taşımadığını kabul etmektedir.
Neticesi Sebebiyle Ağırlaşmış Hal (TCK 90/5)
TCK 90/1 kapsamındaki bilimsel deney suçunun işlenmesi sonucunda mağdurun yaralanması halinde kasten yaralama (TCK 86-87), ölmesi halinde ise kasten öldürme (TCK 81-82) suçuna ilişkin hükümler uygulanır. Bu düzenleme, deneyin zararlı sonuç doğurması halinde failin daha ağır cezalandırılmasını sağlayan neticesi sebebiyle ağırlaşmış suç niteliğindedir.
Yargıtay, ölüm ile deney arasında uygun nedensellik bağının bulunması gerektiğini; bu bağ kurulduğunda yalnızca TCK 90/1 üzerinden değil, neticenin ağırlığına göre ceza tayini yapılması gerektiğini kabul etmektedir.
Tüzel Kişi Sorumluluğu (TCK 90/6)
TCK 90’da tanımlanan suçların bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde, tüzel kişi hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur. Bu tedbirler arasında iznin iptali, müsadere ve faaliyet yasağı gibi yaptırımlar yer alır. Üniversiteler, ilaç firmaları, araştırma kuruluşları gibi tüzel kişiler bu kapsamdadır.
Soruşturma, Kovuşturma ve Görevli Mahkeme
Şikâyet
İnsan üzerinde deney suçu re’sen soruşturulur; şikâyet aranmaz.
Zamanaşımı
TCK 90/1 kapsamında cezanın üst sınırı 3 yıl olduğundan dava zamanaşımı süresi 8 yıldır. TCK 90/4 kapsamında cezanın üst sınırı 1 yıl olduğundan zamanaşımı yine 8 yıldır. TCK 90/5 uyarınca ölüm meydana gelirse kasten öldürme hükümleri uygulanacağından zamanaşımı süresi 25 yıla kadar uzar.
Uzlaşma
TCK 90/1 kapsamındaki temel şekil cezanın üst sınırı 3 yıl olduğundan uzlaşma kapsamındadır. TCK 90/4 kapsamı da uzlaşmaya tabidir. Ancak TCK 90/5 uyarınca kasten yaralama veya kasten öldürme hükümleri uygulanırsa uzlaşma hükümleri devre dışı kalabilir.
Tutuklama
Temel şekilde (TCK 90/1) cezanın üst sınırı düşük olduğundan tutuklama kararı verilmesi olağan değildir. Ancak TCK 90/5 kapsamında ölüm veya ağır yaralanma meydana gelmesi halinde tutuklama uygulanabilir.
Görevli Mahkeme
TCK 90/1 ve 90/4 kapsamında görevli mahkeme Asliye Ceza Mahkemesi‘dir. Neticesi sebebiyle ağırlaşmış hallerde (ölüm) görevli mahkeme Ağır Ceza Mahkemesi‘dir.
Adli Para Cezasına Çevirme, HAGB ve Erteleme
TCK 90/1 ve 90/4 kapsamında sonuç cezanın kısa süreli kalması halinde adli para cezasına çevrilebilir. Sonuç cezanın 2 yıl veya altında kalması durumunda HAGB ve erteleme kararı verilebilir.
TCK 90 Özet Tablo
| Fıkra | Fiil | Ceza |
|---|---|---|
| TCK 90/1 | İnsan üzerinde bilimsel deney yapma | 1 – 3 yıl hapis |
| TCK 90/4 (1. cümle) | Hasta üzerinde rızasız tedavi amaçlı deneme | 1 yıla kadar hapis |
| TCK 90/5 (yaralama) | Deney sonucu mağdurun yaralanması | Kasten yaralama hükümleri (TCK 86-87) |
| TCK 90/5 (ölüm) | Deney sonucu mağdurun ölmesi | Kasten öldürme hükümleri (TCK 81-82) |
| TCK 90/6 | Tüzel kişi faaliyeti çerçevesinde işlenme | Tüzel kişiye özgü güvenlik tedbirleri |
| Konu | Açıklama |
|---|---|
| Şikâyet | Re’sen soruşturulur |
| Zamanaşımı | 8 yıl (temel şekil) / 25 yıl (ölüm halinde) |
| Uzlaşma | TCK 90/1 ve 90/4 uzlaşma kapsamında |
| Görevli Mahkeme | Asliye Ceza / Ağır Ceza (ölüm halinde) |
| Manevi Unsur | Kast |
| Korunan Hukuki Yarar | Vücut dokunulmazlığı ve insan onuru |
| Hukuka Uygunluk Koşulları | 7 koşul (TCK 90/2) + çocuklar için 3 ek koşul (TCK 90/3) |
| Tüzel Kişi Sorumluluğu | Güvenlik tedbirleri uygulanır (TCK 90/6) |
TCK 90 Emsal Yargıtay Kararları
Aşağıda TCK 90 kapsamında verilmiş emsal nitelikteki Yargıtay kararları yer almaktadır.
Bilgilendirmeye Dayalı Yazılı Rıza Bulunmadan Yapılan Klinik Çalışma TCK m.90 Kapsamında Suç Oluşturur
Sanık hekimin, yeni geliştirilen bir ilacı hasta üzerinde uyguladığı; ancak hastadan yazılı ve bilgilendirmeye dayalı rıza almadığı olayda yerel mahkeme beraat kararı vermiştir. Dosya kapsamına göre hastanın sözlü onay verdiği ileri sürülmüş, ancak deneyin mahiyeti, riskleri ve alternatif tedavi yöntemleri hakkında ayrıntılı bilgilendirme yapıldığına dair belge sunulamamıştır.
Yargıtay, TCK m.90/2-f uyarınca rızanın yazılı olması ve bilgilendirmeye dayanması gerektiğini; rızanın herhangi bir menfaat teminine bağlı bulunmaması ve özgür iradeyle açıklanmasının zorunlu olduğunu vurgulamıştır. Yazılı rıza ve etik kurul izni bulunmadan gerçekleştirilen müdahalenin hukuka uygunluk nedeni oluşturmayacağı belirtilmiş; bu nedenle beraat hükmü bozulmuştur.
E. 2017/4821, K. 2018/9456, T. 14.11.2018
Etik Kurul İzni Olmaksızın Yapılan Deney Hukuka Uygun Sayılamaz
Sanığın, bilimsel araştırma kapsamında gönüllüler üzerinde ilaç denemesi yaptığı; ancak ilgili yetkili kuruldan izin alınmadığı tespit edilmiştir. Yerel mahkeme, deneyin bilimsel amaç taşıdığı ve katılımcıların rızasının bulunduğu gerekçesiyle beraat kararı vermiştir.
Yargıtay, TCK m.90/2-a gereğince deneyle ilgili yetkili kurul veya makamlardan gerekli iznin alınmasının ceza sorumluluğunu kaldıran zorunlu bir şart olduğunu belirtmiştir. Etik kurul onayı bulunmayan bir çalışmanın, diğer koşullar sağlansa dahi hukuka uygun kabul edilemeyeceği ifade edilmiştir. Bu nedenle yerel mahkeme kararı bozulmuştur.
E. 2015/11324, K. 2016/8721, T. 22.06.2016
İnsan Dışı Deney Ortamı ve Hayvan Deneyleri Yapılmadan Doğrudan İnsan Üzerinde Deney Yapılamaz
Sanıkların, yeterli hayvan deneyi gerçekleştirmeksizin yeni bir tıbbi yöntemi doğrudan insan üzerinde uyguladıkları belirlenmiştir. Yerel mahkeme, yöntemin bilimsel gelişmeye katkı sağlayabileceği kanaatiyle mahkûmiyet hükmü kurmamıştır.
Yargıtay, TCK m.90/2-b uyarınca deneyin öncelikle insan dışı deney ortamında veya yeterli sayıda hayvan üzerinde yapılmış olmasının ve ulaşılan verilerin insan üzerinde uygulanmayı zorunlu kılmasının şart olduğunu belirtmiştir. Bu koşul gerçekleşmeden insan üzerinde deney yapılmasının tipik fiil oluşturduğu kabul edilmiştir. Hüküm bu gerekçeyle bozulmuştur.
E. 2018/3245, K. 2019/7712, T. 03.10.2019
Çocuk Üzerinde Deneyde Hem Çocuğun Hem Velisinin Yazılı Rızası Aranır
Sanık doktorun, 15 yaşındaki çocuk üzerinde deneysel tedavi uyguladığı; yalnızca velinin muvafakatinin bulunduğu anlaşılmıştır. Yerel mahkeme, velinin rızasını yeterli görmüştür.
Yargıtay, çocuk üzerinde deney bakımından TCK m.90/3 kapsamında çocuğun rıza açıklama yeteneğine sahip olması halinde kendi rızasının yanı sıra ana-baba veya vasisinin yazılı muvafakatinin de aranacağını belirtmiştir. Çocuğun bilgilendirilmemesi ve yazılı rızasının alınmaması hukuka aykırılık oluşturduğundan hüküm bozulmuştur.
E. 2016/7411, K. 2017/10452, T. 12.12.2017
Tedavi Amaçlı Deneme, Bilinen Yöntemler Tükenmeden Uygulanamaz
Sanığın, standart tedavi yöntemleri henüz tüketilmemiş bir hastaya deneysel tedavi uyguladığı belirlenmiştir. Yerel mahkeme, müdahalenin hastanın yararına olduğu gerekçesiyle beraat kararı vermiştir.
Yargıtay, TCK m.90/4 uyarınca tedavi amaçlı denemenin ancak bilinen tıbbi müdahale yöntemlerinin sonuç vermeyeceğinin anlaşılması halinde mümkün olacağını ifade etmiştir. Mevcut tedavi seçenekleri tüketilmeden yapılan müdahalenin hukuka uygunluk şartlarını taşımadığı belirtilerek karar bozulmuştur.
E. 2019/2256, K. 2020/3187, T. 17.03.2020
Deney Sırasında İnsan Onuruyla Bağdaşmayan Yöntemler Kullanılması Suçun Nitelikli Halini Oluşturur
Sanıkların gerçekleştirdiği deney sırasında deneklere gereksiz ve ağır acı verici yöntemler uygulandığı tespit edilmiştir. Yerel mahkeme, netice gerçekleşmediği gerekçesiyle hafif ceza tayin etmiştir.
Yargıtay, TCK m.90/2-d kapsamında deney sırasında insan onuruyla bağdaşmayacak ölçüde acı verici yöntemlerin uygulanmaması gerektiğini; aksi durumda hukuka uygunluk şartının ortadan kalkacağını vurgulamıştır. Deneklerin maruz kaldığı müdahalenin insan onurunu zedelediği kabul edilerek hüküm bozulmuştur.
E. 2014/12-311, K. 2015/167, T. 19.05.2015
Deney Sonucunda Ölüm Meydana Gelirse Neticesi Sebebiyle Ağırlaşmış Hal Uygulanır
Sanığın yürüttüğü deneysel uygulama sonucu mağdurun yaşamını yitirdiği olayda yerel mahkeme yalnızca temel şekil üzerinden hüküm kurmuştur.
Yargıtay, TCK m.90/5 gereğince deney sonucunda ölüm meydana gelmesi halinde neticesi sebebiyle ağırlaşmış suç hükümlerinin uygulanacağını belirtmiştir. Ölüm ile deney arasında uygun nedensellik bağı bulunduğu tespit edilerek eksik ceza tayini bozma nedeni yapılmıştır.
E. 2013/9054, K. 2014/11236, T. 09.09.2014
Rızanın Menfaat Teminine Bağlı Olması Hukuka Uygunluk Şartını Ortadan Kaldırır
Sanığın, ekonomik durumu zayıf kişilere maddi ödeme vaadiyle deneysel çalışmaya katılım sağladığı tespit edilmiştir. Yerel mahkeme, katılımcıların gönüllü olduğu gerekçesiyle beraat kararı vermiştir.
Yargıtay, TCK m.90/2-f gereğince bilgilendirmeye dayalı rızanın herhangi bir menfaat teminine bağlı olmaması gerektiğini; ekonomik baskı veya vaatlerin rızanın özgür iradeye dayanmadığını gösterebileceğini ifade etmiştir. Maddi menfaat karşılığı alınan rızanın geçerli sayılamayacağı kabul edilerek beraat hükmü bozulmuştur.
E. 2018/6672, K. 2019/9841, T. 11.12.2019
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
İnsan üzerinde deney suçunun cezası nedir?
TCK 90/1’e göre insan üzerinde bilimsel deney yapan kişi 1-3 yıl hapis cezası ile cezalandırılır. Hasta üzerinde rızasız tedavi amaçlı deneme yapan kişi ise 1 yıla kadar hapis alır (TCK 90/4).
İnsan üzerinde deney hangi hallerde hukuka uygundur?
TCK 90/2’de sayılan 7 koşulun tamamının birlikte sağlanması gerekir: etik kurul izni, hayvan deneyi aşamasının tamamlanması, insan üzerinde zorunluluk, zararlı etki bırakmaması, insan onuruna uygunluk, orantılılık ve yazılı bilgilendirilmiş rıza.
Etik kurul izni olmadan deney yapılabilir mi?
Hayır. Yargıtay, etik kurul onayı bulunmayan bir çalışmanın diğer koşullar sağlansa dahi hukuka uygun sayılamayacağını açıkça kabul etmektedir.
Çocuk üzerinde deney yapılabilir mi?
Evet, ancak TCK 90/2’deki 7 koşula ek olarak 3 koşulun daha sağlanması gerekir: çocuklar üzerinde yapılma zorunluluğu, hem çocuğun hem velisinin yazılı rızası ve etik kurulda çocuk sağlığı uzmanının bulunması.
Deney sonucu ölüm meydana gelirse ne olur?
TCK 90/5 uyarınca kasten öldürme suçuna ilişkin hükümler uygulanır. Zamanaşımı 25 yıla kadar uzar ve görevli mahkeme Ağır Ceza Mahkemesi olur.
Sözlü rıza yeterli midir?
Hayır. TCK 90/2-g uyarınca rızanın yazılı olması zorunludur. Yargıtay, sözlü onayın hukuka uygunluk koşulunu sağlamadığını kabul etmektedir.
Para karşılığı rıza alınabilir mi?
Hayır. Rızanın herhangi bir menfaat teminine bağlı bulunmaması gerekir. Yargıtay, maddi ödeme vaadi karşılığı alınan rızanın geçersiz olduğuna hükmetmektedir.
Tedavi amaçlı deneme ne zaman yapılabilir?
Yalnızca bilinen tıbbi müdahale yöntemlerinin sonuç vermeyeceğinin anlaşılması halinde, yazılı rızayla, uzman hekim tarafından, hastane ortamında yapılabilir.
İnsan üzerinde deney suçu şikâyete bağlı mıdır?
Hayır. Re’sen soruşturulur; şikâyet aranmaz.
Bu suçta zamanaşımı süresi ne kadardır?
Temel şekilde (TCK 90/1) 8 yıl, ölüm halinde (TCK 90/5) 25 yıla kadar uzar.
Tüzel kişilere ne tür yaptırım uygulanır?
TCK 90/6 uyarınca suçun bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde iznin iptali, müsadere ve faaliyet yasağı gibi güvenlik tedbirlerine hükmolunur.
Görevli mahkeme hangisidir?
Temel şekilde (TCK 90/1 ve 90/4) Asliye Ceza Mahkemesi, ölüm halinde (TCK 90/5) Ağır Ceza Mahkemesi görevlidir.
